A Cross-Cultural Analysis of Love Metaphor in Rumi’s Divan-i Kebir and Dante’s Divine Comedy
(Mevlânâ’nın Divan-ı Kebir’i ve Dante’nin İlahi Komedya’sında Aşk Metaforunun Kültürlerarası Analizi )

Yazar : Eda Yıldız  -Aslı Özlem Tarakcıoğlu  
Türü : Araştırma Makalesi
Baskı Yılı : 2026
Sayı : 127
Sayfa : 949-966
    


Özet
Doğu ve Batı edebiyatının en etkili eserlerinden olan Mevlânâ Celâleddin Rûmî’nin Divan-i Kebir’i ve Dante Alighieri’nin İlahi Komedya’sı üzerine odaklanan bu çalışma, George Lakoff ve Mark Johnson (1980) tarafından öncülüğü yapılan ve sonrasında Zoltán Kövecses’in (2002) duygu metaforlarına ilişkin çalışmalarıyla geliştirilen Kavramsal Metafor Kuramı’ndan (KMK) yararlanarak, söz konusu iki başyapıtın ilahi aşk ve manevi rehberliğin “aracı metaforları” olarak işlev gören Şems-i Tebrîzî ve Beatrice Portinari figürlerini nasıl kullandığını incelemektedir. Araştırma, Çeviri Çalışmaları, Bilişsel Dilbilim ve Hermeneutik metin yorumla mayı bir araya getiren bütünleşik bir yöntemsel çerçeveye dayanmaktadır. Yapılan çözümleme, iki gelenekte aşkın teolojik temelleri belirgin biçimde farklılık göster se de her iki şiirsel sistemin de “aşk nesnesini” hakikati arayan kişiyi varlığın öte sine geçişe yönlendiren sembolik bir aracı olarak konumlandıran benzer metaforik mekanizmalar kullandığını ortaya koymaktadır. Metafor çevirisini ve çevirmenin yorumlayıcı işlevini merkeze alan bu çalışma, çevirinin yalnızca dilsel bir aktarım değil, bilişsel ve kültürel bir aracılık biçimi olduğunu ileri sürmektedir. Bu çerçe vede çevirmen, mistik düşüncenin dünya edebiyatının geniş düzlemindeki dola şımında aktif bir rol üstlenmektedir. Divan-i Kebir ve İlahi Komedya’nın Türkçe ve İngilizce çevirilerine uygulanan Kavramsal Metafor Kuramı, bu çevirilerde kullanılan metaforların yeni kategoriler ve kavramların belirlenmesini sağlayacak şekilde anlam alanını genişlettiğini ve böylece söylemdeki sözcüksel ve kültürel boşlukları doldurduğunu göstermektedir. Çalışmanın bulguları, “aşk nesnesine” ilişkin metaforik temsillerin kavramsal tutarlılıklarını koruyarak dilsel ve kültürel sınırları nasıl aşabildiğini gösteren bir model önererek, Çeviri Çalışmaları, Karşılaştırmalı Edebiyat ve Bilişsel Poetika alanlarındaki tartışmalara katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler
kavramsal metafor kuramı, Şems, Beatrice, Kovecses, kültürel aktarım, metafor çevirisi

Abstract
Focusing on two of the most influential writings of the East and West, Mawlana Jalal al-din al-Rumi’s Divan-i Kebir and Dante Alighieri’s Divine Comedy, this study utilizes Conceptual Metaphor Theory (CMT), pioneered by George Lakoff and Mark Johnson (1980) and further expanded by Zoltán Kövecses’s (2002) work on emotion metaphors to examine how these two masterpieces utilize Shams-i Tabrizi and Beatrice Portinari who function as ‘‘intermediary metaphors’’ of divine love and spiritual guidance. The study is grounded in an integrated methodological framework that brings together Translation Studies, Cognitive Linguistics, and Hermeneutic textual interpretation. The analysis reveals that while the theological foundations of love in the two traditions are markedly different, both poetic systems employ similar metaphorical mechanisms in which the ‘‘object of love’’ is positioned as a symbolic intermediary directing the seeker toward transcendence. By centering on metaphor translation and the interpretive function of the translator, this study argues that translation is not merely as linguistic transfer but as a form of cognitive and cultural mediation. Within this framework, the translator assumes an active role in the circulation of mystical thought in the broader framework of world literature. The use of Conceptual Metaphor Theory in the Turkish and English translations of Divan-i Kebir and Divine Comedy demonstrates how metaphors employed in these translations have expanded to identify new categories and concepts, filling lexical and cultural gaps in the discourse. The findings of the study are intended to contribute to discussions in the fields of Translation Studies, Comparative Literature, and Cognitive Poetics by proposing a model that demonstrates how metaphorical representations of ‘‘object of love’’ can transcend linguistic and cultural boundaries while preserving their conceptual coherence.

Keywords
conceptual metaphor theory, Shams, Beatrice, Kovecses, cultural transfer, metaphor translation