El Sanatlarında Yazılı Belgeler Bağlamında Telkari Ustası Aziz Dilmeç’in Çizim Defteri
(The Sketchbook Of Filigree Master Aziz Dilmeç In The Context Of Written Documents In Handicrafts )

Yazar : Tarık Demir    
Türü : Araştırma Makalesi
Baskı Yılı : 2026
Sayı : 128
Sayfa : 1143-1168
    


Özet
Hızla değişen dünyada ulusal kimlik ve orijinalliğin geçmişle bağlantısı anlamına gelen geleneksel el sanatları; tarihin, kültürün ve sanatın özünü temsil eder. Geleneksel el sanatları eski geleneklerle modern hayat arasında bir köprüdür. Kişisel bilgi ve beceriye dayanması, ustadan çırağa aktarılması, üretimin geleneksel yöntemlerle ve küçük işletmelerde yapılması özellikleriyle telkari gümüş işlemeciliği Türkiye’de varlığını devam ettiren el sanatlarındandır. Telkari gümüş işlemeciliğinin Türkiye’deki en önemli merkezlerinden biri Midyat’tır. Çok kültürlü yaşamın örnek hayatını temsil eden Midyat’ta Müslümanlar, Süryaniler ve Yezidiler birlikte yaşamaktadırlar. Midyat ve çevresinde yaşayan gayrimüslimler el sanatlarıyla yakından ilgilenmişler ve çok iyi sanatkârlar yetiştirmişlerdir. Araştırmada binlerce yıllık köklü bir geçmişe sahip telkari sanatının yaşayan en eski ustalarından 77 yaşındaki Midyatlı telkari ustası Aziz Dilmeç’in 1973 yılından itibaren tuttuğu telkari ürün çizimlerini içeren çizim defterine ulaşılmış ve incelenmiştir. Çizimler, ürünlerin üzerine konulan bir kâğıda yapıldığından ölçüler ve boyutlar milimetrik olarak ürünün gerçek büyüklüğünü ortaya koymaktadır. Aziz Dilmeç’in model çizimini yaptığı telkari ürünler, genellikle büyük parçalardan oluşmaktadır. Çizim defterinde bulunan ürün çizimlerinden, bir ata sanatı olan telkarinin Midyat örneğinde; kullanılan motif ve desenleri, iç dolgu süslemeleri, yöredeki isimlendirmeler, çizimlerin çırakların eğitiminde kullanılıp kullanılmadığı, çizimlerin etrafına tutulan notlar, çizimlerde yer alan geleneksel özellikler ele alınmış ve incelenmiştir. Araştırmada Midyat telkari gümüş işlemeciliğinin son yarım asırlık geçmişine ışık tutmak amaçlanmıştır. Yazılı kaynakların nadir bulunduğu el sanatlarından telkari geleneğinin yazılı bir vesikası hükmündeki çizim defterinin, alan araştırmalarına yeni boyutlar kazandırması araştırmanın önemini artırmaktadır. Usta çırak eğitimi yazılı kuralların olmadığı örtük bir eğitimdir. Ürün çizimlerinin usta-çırak eğitiminde kullanılması, diğer atölyelerden gelen usta ve çırakların istifadesine sunulması el sanatlarındaki örtük bilginin açığa çıkarılması anlamını taşımaktadır. Araştırmada belgesel tarama ve görüşme teknikleri kullanılmıştır. 67 yıllık telkari ustası Aziz Dilmeç’in çizim defterinde bulunan 45 sayfanın 42’sinin görselleri alınmış ve incelenmiştir. Tekrara düşmemek için aynı özelliğe sahip büyük parçalardan bir örnek kullanılmıştır. Çizim defterinde yer alan ürünlerin telkari Midyat gümüş işlemeciliği geleneğinin karakteristik özelliklerini ortaya koyduğu görülmüştür. Araştırmada tepsi, vazo, sigara kutusu, ayna vb. büyük parçaların çizimine daha çok yer verildiği tespit edilmiştir. Üretimi zaman alan ve takı gibi küçük parçalara nazaran daha ince teknik ayrıntılar gerektiren büyük parçaların üretim özelliklerine dair yazılı bilgiler elde edilmiştir.

Anahtar Kelimeler
el sanatları, telkari, çizim defteri, Aziz Dilmeç, Midyat

Abstract
In a rapidly evolving world, traditional crafts serve as a bridge between the past and the present, carrying the essence of history, culture, and art. These crafts serve as a bridge between ancient traditions and modern life. Filigree silver craftsmanship, a traditional art form that requires deep personal skill and knowledge, has been passed down from master to apprentice and produced using time-honored techniques in small workshops. This craftsmanship remains an important part of Turkey’s cultural heritage. One of the most significant centers for filigree silver craftsmanship in Turkey is Midyat. Midyat, an ancient city known for working with stone and silver, has hosted numerous civilizations throughout history. Representing a model of multicultural life, Midyat is home to Muslims, Syriacs, and Yazidis who live together harmoniously. Non-Muslim communities living in and around Midyat have been closely involved in handicrafts, producing many skilled artisans. In the research, the filigree product drawings kept by Aziz Dilmeç, a 77-year-old filigree master from Midyat, one of the oldest living masters of filigree art, having a deep-rooted history of thousands of years, since 1973, were accessed and examined. Since the drawings are made on a paper placed on the products, the measurements and dimensions reveal the exact features of the product in millimeters. The filigree products drawn by Aziz Dilmeç typically consist of large pieces. The product drawings found in the sketchbook have been examined, focusing on the motifs and patterns used, internal decorative fillings, local naming conventions, whether the drawings were used in the training of apprentices, notes written around the drawings, and the traditional features included in the drawings. The purpose of the research is to illuminate the recent half-century history of Midyat's filigree silver craftsmanship and to reveal the functions of a written source found in the field of handicrafts. In the rare field of written sources for handicrafts, the sketchbook, which serves as a written document of the filigree tradition, increases the importance of the study by offering new dimensions to field research. The master-apprentice training is an implicit form of education without written rules. The use of product drawings in the master-apprentice training system, and the sharing of them with artisans and apprentices from other workshops, symbolizes the uncovering of tacit knowledge in the handicraft sector. Documentary research and interview techniques were employed in the study. Of the 45 pages in the sketchbook of 67-year-old filigree master Aziz Dilmeç, 42 pages were visually recorded and analyzed. To avoid repetition, a single example of large pieces with similar features was chosen. It was observed that the products in the sketchbook reveal the characteristic features of Midyat's filigree silver craftsmanship tradition. The study found that larger pieces such as trays, vases, cigarette cases, and mirrors were more frequently drawn. Written information was gathered regarding the production characteristics of larger pieces, which require more detailed techniques and take more time to produce compared to smaller items like jewelry.

Keywords
handicrafts, Filigree, Sketchbook, Aziz Dilmeç, Midyat