Yazar	: Adil Çelik  -Serkan Köse
Türü	: Araştırma Makalesi
Baskı Yılı	: 2026
Sayı	: 127
Sayfa	: 663-682

Özet
Türkiye gibi afet riski yüksek ülkelerde afetle mücadele politikalarının geliştirilebilmesi için toplumsal bellekte afetin nasıl muhafaza edildiğinin kavranması önem taşımaktadır. Folklor, toplumsal bellekteki fikirlerin kalıplaşarak muhafaza edildiği ve bu bilgilerin aktarılarak yaşamasına olanak sağlayan bir araçtır. Bu çalışmada, afet folkloru kavramı teorik bir çerçevede ele alınarak afetlerin toplumsal bellekte nasıl işlendiği, anlamlandırıldığı ve aktarıldığı incelenmektedir. Çalışma, konuyla ilgili oluşmuş yazılı literatür ve 2025 yılında Kahramanmaraş’ta yürütülen saha araştırmasında, yönlendirilmiş mülakat yöntemiyle elde edilen verilerin analiz edilmesiyle biçimlendirilmiştir. Afet folkloru, afet teması etrafında oluşmuş, belli kalıplar kazanarak sözlü aktarım yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılan, toplumsal onay gören, esnek ve işlevsel niteliği ile taşıyıcı grubun ihtiyaçlarına yanıt veren, toplumsal krizler karşısında canlanarak yıkımın kolektif bellekte işlenmesini sağlayan, sanatsal iletişimsel süreçlerle biçimlenmiş geleneksel bilgi türü olarak tanımlanmaktadır. Halkın yaşadığı afet deneyimlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkan bu bilgi, afetleri anlamlandırma, hatırlatma ve afetlerle baş etme stratejileri geliştirme işlevine sahiptir. Afet folkloru, folklorun geleneksel türlerinde geniş bir yelpazede kendini göstermektedir. Sözlü anlatı türleri kapsamında özellikle mit, efsane ve memoratlar, afet temasını belirgin şekilde işlemektedir. Deprem, volkanik patlama, tsunami gibi afetlerle ilgili mitik köken tasarımları ya da afet sonrası kurtarma çalışmalarını içeren efsaneler bu kategori içinde yer almaktadır. Konuşmalık türler arasında deyim ve atasözleri, afetten korunma ve önlem alma konularında geleneksel bilgiyi yansıtmaktadır. Âşıklık geleneğindeki destan, koşma ve semai biçimlerindeki ağıtlar, tarihsel felaketlerden günümüze kadar afet temasını işlemeye devam etmiş, bu alanda bir birikim oluşturmuştur. Depremin ön belirtileri ve hayvan davranışlarına yüklenen kehanetler de halk inançları olarak afet folklorunun başka bir bölümünü oluşturur. Afet folklorunun, yaşanan travmaları kabul edilebilir kılma, toplumsal dayanışmayı güçlendirme, kültürel belleği koruyarak deneyimleri yeni nesillere aktarma, afetlere karşı farkındalık uyandırma işlevlerini yerine getirdiği anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler
afet, folklor, afet folkloru, toplumsal travma, kültürel bellek

Abstract
In countries with high disaster risk, such as Turkey, understanding how disasters are preserved in social memory is crucial for developing disaster response policies. Folklore is a tool that preserves ideas in social memory by solidifying them into patterns and enables the transmission of this knowledge. This study examines the concept of disaster folklore within a theoretical framework, exploring how disasters are processed, interpreted, and transmitted in social memory. The study is based on an analysis of the existing written literature on the subject and data obtained through guided interviews conducted during field research in Kahramanmaraş in 2025. Disaster folklore is defined as a type of traditional knowledge shaped by artistic communicative processes, which has emerged around the theme of disasters, acquired certain patterns, is transmitted from generation to generation through oral transmission, is socially accepted, is flexible and functional in nature, responds to the needs of the carrier group, revives in the face of social crises, and enables the processing of destruction in the collective memory. This knowledge, which emerges as a result of the disaster experiences of the people, serves the function of making sense of disasters, remembering them, and developing strategies for coping with them. Disaster folklore manifests itself in a wide range of traditional folklore genres. Within the scope of oral narrative genres, myths, legends, and memorates, in particular, deal explicitly with the theme of disasters. Mythical origin designs related to disasters such as earthquakes, volcanic eruptions, and tsunamis, or legends involving post-disaster rescue efforts, fall within this category. Among conversational genres, idioms and proverbs reflect traditional knowledge on disaster prevention and protection. Epics, ballads, and laments in the form of koşma and semai within the tradition of aşık poetry have continued to address the theme of disasters from historical catastrophes to the present day, creating an accumulation of knowledge in this field. The early signs of earthquakes and prophecies attributed to animal behavior also form another part of disaster folklore as popular beliefs. It is understood that disaster folklore fulfills the functions of making traumatic experiences acceptable, strengthening social solidarity, preserving cultural memory by passing on experiences to new generations, and raising awareness about disasters.

Keywords
disaster, folklore, folklore of disaster, social trauma, cultural memory