Korku Yerine Gülme Rahatlama Kuramı Çerçevesinde Cehennem İçerikli Karikatürlerin İncelenmesi
(Laughter Instead of Fear: An Analysis of Hell-Themed Cartoons within The Framework of Relief Theory )

Yazar : Berna Kolot    
Türü : Araştırma Makalesi
Baskı Yılı : 2026
Sayı : 127
Sayfa : 683-704
    


Özet
Sözlü ve yazılı kültür çağından dijital çağa geçişte meydana gelen değişiklikler görsel kültür ortamını yaratır. Yeni ortam, insanların sözlü veya basılı metne değil söz veya yazıyla betimlenerek aktarılan görüntülere güldüğünün anlaşılmasını sağlar. Bu noktada devreye insanın geliştirdiği savunma mekanizmasından biri olan mizah girer. Tarihsel süreç içerisinde gülme ve mizah üzerine araştırmacılar benzer veya farklı yorumlarda bulunmuş, çeşitli teoriler geliştirmiştir. Ortaya atılan teoriler ilk aşamada üstünlük, zıtlık ve rahatlama olarak adlandırılmış, zamanla yeni araştırmalar eşliğinde farklı teoriler geliştirilmiştir. Bu makalede incelemeye tabii tutulan görsel metinlerin açıklanmasında mizahı ve gülmeyi sinirsel enerjiyle bağdaştırarak açıklamaya çalışan Rahatlama Kuramından faydalanılmıştır. Kurama göre toplumsal yapı içerisinde oluşan tabular, yasaklar vs. bireylerde baskılanma hissi doğurur, bu baskılardan kurtulmak için rahatlamaya ihtiyaç duyan insanlar mizaha başvurur. Böylece şaka yoluyla yasaklanmış konular konuşulmaya, bastırılmış duygular açığa çıkmaya başlar ve psikolojik rahatlama gerçekleşir. Gülmeyle birlikte rahatlamayı sağlayan mizahi araçlar mevcuttur ve bunlardan biri karikatürlerdir. Bilhassa günümüzde görsel kültürün etkisinin artmasıyla birlikte toplumsal eleştirinin bir aracı olarak kullanılan karikatürler, siyasal ve dinsel otoritelerin eleştirilmesi için güçlü bir platform oluşturur. Bu çalışmada, cehennem temalı karikatürlerde dinsel korku unsurlarının mizah yoluyla nasıl dönüştürüldüğü, dinî ritüellerin ve inanışların eleştirel bir bakış açısıyla nasıl değerlendirildiği incelenmeye çalışılmıştır. Araştırmanın ilk aşamasında doğrudan veya dolaylı şekilde cehennemle bağlantısı olan cehennem ateşi, amel defteri, sırat köprüsü, şeytan, vesvese, şeytan taşlama gibi ögeler içeren karikatürler seçilmiştir. Ayrıca günümüz dünyasında insanları dehşete düşüren olayların cehennem ve şeytanla ilişkilendirildiği karikatürlere de yer verilmiştir. Belirlenen ögeler üzerinden seçilen karikatürler Rahatlama Kuramı özelinde incelenmiştir. Buradan hareketle mizahın bireylerin bastırılan duygularını ve korkularını azaltmada nasıl bir rol oynadığı, korkunun nasıl bir rahatlama duygusuna dönüştüğü ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler
Mizah, rahatlama kuramı, karikatür, din, cehennem

Abstract
The transition from oral and written culture to the digital age has facilitated the rise of visual culture, emphasizing that laughter is often triggered not by oral or written texts alone but by images conveyed through language or depiction. At this juncture, humor—one of the psychological defense mechanisms cultivated becomes a crucial factor. Throughout history, scholars have analyzed laughter and humor from diverse perspectives, offering both similar and developing theories. Initially, three principal theories emerged: the Superiority Theory, the Incongruity Theory, and the Relief Theory. This study adopts Relief Theory, which interprets humor and laughter as a means of discharging nervous energy, to analyze visual texts. According to the theory, societal structures give rise to taboos and prohibitions, which generate a sense of repression in individuals; in response, people seek relief through humor as a coping mechanism. Through humor, taboo topics become expressible, suppressed emotions surface, and psychological relief is achieved. Among the various humoristic tools that facilitate this relief through laughter, caricatures hold a significant place. In contemporary society, where visual culture exerts an increasing influence, caricatures serve as potent instruments of social critique, particularly in challenging political and religious authorities. In the initial phase of the study, caricatures containing elements directly or indirectly associated with hell—such as hellfire, the record of deeds, the bridge of Sirat, the devil, evil suggestions (waswasa), and the ritual stoning of the devil—were selected for analysis. Additionally, caricatures depicting contemporary phenomena associated with existential anxiety, societal oppression, and hardship, metaphorically linked to hell and the devil, were included. These caricatures were analyzed within the framework of Relief Theory, emphasizing the therapeutic effects of laughter in mitigating psychological distress. Accordingly, this study aims to demonstrate the role of humor in alleviating suppressed emotions and fears, ultimately transforming fear into a source of psychological relief.

Keywords
Humor, relief theory, cartoon, religion, hell