Alevi-Bektaşi Geleneğindeki Miraçlamalara Meşrulaştırma Kavramı Odağında Metinlerarası Bir Yaklaşım Denemesi
(An Intertextual Analysis of Miraçlamas in the Alevi-Bektashi Tradition from the Perspective of Legitimization )

Yazar : Mehmet Devrez    
Türü : Araştırma Makalesi
Baskı Yılı : 2026
Sayı : 126
Sayfa : 353-376
    


Özet
Gökyüzü, insan muhayyilesinde tanrının yahut tanrıların ikametgâhı olarak tasav vur edilmiş, kozmik/ilahi bilginin kaynağı daima gökyüzünde aranmıştır. Bundan dolayı göğe yükselme motifi, dinî anlatılarda en çok karşılaşılan motiflerden biri hâline gelmiştir. Bu durumun İslam dinindeki tezahürü ise miraç hadisesidir. Mu cizevi bir hadise olan miraç, salt bir dinî anlatı olarak kalmamış; İslam edebiyat ve sanatlarını da derinden etkilemiştir. Aynı zamanda miraç hadisesinin farklı çevre lerde, bilhassa sufi zümreler tarafından yeniden yorumlandığı görülmektedir. Bu nunla beraber, Alevi-Bektaşi geleneğinin de miracı farklı bir biçimde, miraçlama adıyla yeniden ele aldığı gözlemlenmektedir. Bu çalışmanın konusunu, Kur’an ve hadis kaynaklı miraç anlatısıyla Alevi-Bektaşi geleneğindeki miraçlamaların mu- kayesesi oluşturmaktadır. Çalışmada, Halil İbrahim Şahin’in Balıkesir Çepnilerin den derlediği, gelenekte Şah İsmail’e ait olduğu düşünülen miraçlama metni esas alınmıştır. Zikredilen iki anlatı mukayese edilirken metinlerarası bir perspektiften faydalanılmış, bilhassa Gérard Genette’in “Palempsest” yaklaşımı kullanılmıştır. Esasında modern edebiyata dayalı bir yaklaşım olarak yirminci yüzyılda ortaya çıkan metinlerarasılık, ilerleyen yıllarda folklor ürünlerinin incelenmesi için de kullanılan yöntemlerden bir hâline gelmiştir. Bu yöntemin kullanılması, ele alınan anlatıdaki biçimsel ve anlamsal dönüşümlerin yanı sıra işlevsel dönüşümlerin de tespit edilmesine imkân vermektedir. Bu çalışmadaki işlevsel dönüşümler, genel olarak Karl Mannheim’ın “meşrulaştırma” kavramı etrafında analiz edilmiştir. So nuç olarak koşuklaştırma, vezin-dönüşümü, indirgeme, genişletme, öyküsel dö nüşümlerin gerçekleştiği tespit edilmiştir. Bu durum, sözlü folklor ürünlerinin de metinlerarası bir sürece katıldıklarını, hatta bu süreçte ana metin olarak konumla nabildiklerini göstermektedir. İşlevsel dönüşümler hususunda ise ibadetin/ritüelin kökeninin aynı kaldığı ancak miraçlamanın daha çok meşrulaştırma yönüyle ön plana çıktığı saptanmıştır. Bu anlatıyla birlikte, Alevi-Bektaşi inancının kutsal şa hısları hâkim söylemin içinden geçirilmiş; onların meşruiyet zeminleri oluşturul muş, etki alanları genişletilmek istenmiştir. Muhtelif anlatılarda Mevlânâ, Ahmet Yesevî, Veysel Karanî gibi mutasavvıfların yahut Satuk Buğra Han gibi tarihî şah siyetlerin de miraç hadisesinin içine dâhil edilmesi, bu durumu kanıtlar niteliktedir.

Anahtar Kelimeler
anlatı, miraç, miraçlama, metinlerarasılık, meşrulaştırma

Abstract
Throughout human imagination, the sky has been conceived as the dwelling place of God or gods, and the source of cosmic or divine knowledge has consistently been sought in the heavens. Consequently, the motif of ascension to the sky has become one of the most frequently encountered themes in religious narratives. In Islam, this motif finds its most significant expression in the miʿraj event. As a miraculous occurrence, the miʿraj is not merely a religious narrative; it has profoundly influenced Islamic literature and the arts. Furthermore, the miʿraj has been reinterpreted in different contexts, particularly within Sufi communities. Similarly, the Alevi Bektashi tradition has reexamined the miʿraj in a distinct manner, referring to it as miraçlama. This study presents a comparative analysis of the miʿraj narrative based on Qurʾanic and hadith sources and its adaptation within the Alevi-Bektashi tradition. The analysis draws on a miraçlama text compiled by Halil İbrahim Şahin from the Çepni community of Balıkesir, traditionally attributed to Shah Ismail. The comparison is conducted from an intertextual perspective, primarily employing Gérard Genette’s concept of the “palimpsest.” Although intertextuality originally emerged in the twentieth century as a method rooted in modern literary theory, it has since been adapted for the study of folklore. The application of this approach enables the identification not only of formal and semantic transformations within the narratives but also of functional transformations. In this study, functional transformations are analyzed within the framework of Karl Mannheim’s concept of “legitimization.” The findings reveal various transformations, including versification, metrical modification, reduction, expansion, and narrative alteration. These results suggest that oral folklore products also participate in intertextual processes and may even assume the role of a primary text within this framework. Regarding functional transformations, it has been determined that while the essence of worship and ritual remains unchanged, miraçlama primarily serves as a tool of legitimization. Through these narratives, sacred figures of Alevi-Bektashi belief are articulated within the dominant discourse, thereby establishing their legitimacy and expanding their sphere of influence. The inclusion of mystics such as Mevlânâ, Ahmet Yesevî, and Veysel Karanî, as well as historical figures such as Satuk Bugra Khan, in various miʿraj narratives provides further evidence of this phenomenon.

Keywords
narrative, mi'raj, miraçlama, intertextuality, legitimization